Berçav e ku di vê malikê de peyva (ciwananên ) jî , wekî wan her (5) navan , bi wê kombêjiya awarte bûye kom , lê wekî wan ew watedariya taybet û ciyawaz bi xwe ve negirtiye . Ev jî kêžeyekê derdixe holê !
- Mela Ehmedê Zivingî , žirovekerê dîwana Cizîrî , derbarî gotina (ciwananên) dibêje : (
- [ Ciwananên : komjimara peyva (ciwan)e ] .
Li gora ravekirina Zivingî , ev her dû kombêjî (ciwanên) û (ciwananên) bi yek wateyê ne . Anku , her dû jî komjimara peyva (ciwan) in . Ev jî tê wê wateyê ku kombêjiya (ciwananên) çi watedariya taybet û cuda , wekî wan her (5) navan , bi xwe ve nagire .
- Mela Ebdusselamê Cizîrî (Nacî) , žirovekerê dîwana Cizîrî (yê dîtir) derbarî pirsa (ciwananên) dibêje :
- [ Ciwananên : komjimara peyva (ciwan) e . Lê di kombêjiyê de ev her dû nîžandekên komjimarê (an + ên) bi hev re nayên xebitandin . Cizîrî bo kêžesaziya helbesta xwe ev kombêjî bi kar aniye .(
Diyar e ku kombêjiya (ciwananên) , li nik Mela Ebdusselam jî ew watedariya taybet û berfireh bi xwe ve negirtiye .
Vêca pirs ev e : Eger peyva (ciwananên) bi žêwazê wan her (5) navan bûbe kom û wekî wan , ew wateya ciyawaz û berfireh nedabe , ka binesaziya vê kombêjiyê ji çi hatiye û bo çi bikar hatiye?!
Beriya ku ez tûžî kombêjiya (ciwananên) bêm min digot , sedema ku ew her (5) nav bi wê kombêjiya awarte bûne kom , tenê ji ber ku ew watedariya taybet û cuda bi xwe ve girtiye . Lê va gotina (ciwananên) jî bi wê kombêjiyê bûye kom . lê ew wateya taybet bi xwe ve negirtiye ?!
Gelo rast (wek Mela Ebdusselam dibêje) kombêjiya , bi her dû nîžandekan (an+ ên) ne duriste û Cizîrî bo kêžsaziya helbesta xwe ketiye wê neduristiyê ?!
Yan jî , dibe gelo ku težeya vê kombêjiyê di zimanê Kurdî yê dêrîn (kevin) de hebû û di demekê de , bi žêweyekî asayî bikar dihat ?!
Bi baweriya min Melayê Cizîrî , ne ji qelsî û neçarî kêža wê malika xwe bi kombêjiya vê (ciwananên) saz kiriye . Wî bi hêsanî karîbû (bêyî vê kombêjiyê jî) kêža helbesta xwe , bi gelek žêwazan saz bikira . Ez bawer dikim , ku hayê Cizîrî ji hebûna vê kombêjiyê hebû , çi di Kurmancî de , wekî kombêjiya van navan (apanên , xalanên…) û çi di Soranî de ku ev kombêjî tê de bi žêweyekî asayî tê xebitandin .
Bi dîtina min , ev kombêjiya navên palvedayî di zimanê Kurdî yê dêrîn de hebû .
Girova(
[5]) vê hebûnê jî ew e ku hîn jî , ew kombêjî di her dû žêwezarên sereke (Kurmancî , Soranî) de , çi pir û çi hindik , bikar tê .
Kombêjiya navên palvedayî di Kurmancî û Soranî de jî bi rêpîvan , li gora vê rêzika jêrîn pêk tê :
-[Navê komjimar + zêdera komjimara palvedanê ]
Anku - [(Nav + an)+ (ên , î ) ]
Di Soranî de zêdera (veqetandeka) plvedana navên komjimar (î) ye . Li vê gore , kombêjiya navên palvedayî di Soranî de , wê bi vê rêpîvanê pêk bê , : (Nav + an + î) .
Wek : (Xal + an + î = xalanî (Xalanî Režo)
Di Kurmancî de jî zêdera palvedana navên komjimar (ên(
[6])e. Kombêjiya navên palvedayî di Kurmancî de jî[ wê li gora vê rêzikê pêk bên :
Wek: ( xal+ an +ên = xalanên ( xalanên Režo )
(Nav + an + ên )
Lê bi dirêjahiya demê re û bi sedema sivikbûnê hinek guherîn gihîžtiye binesaziya vê kombêjiyê , nemaze di žêwezarê Kurmancî de . Ev guherîn jî , bo erkekî watedarî hatiye pê .
Di vê latika jêrîn de , em ê kombêjiya navên palvedayî di her dû žêwezaran de hevber (beranberî hev) bikin û guherîna ku li gora taybetmendiya her žêwezarekî bûye , diyar bikin :
Kurmancî Soranî
Ap:Apan+ên=apanên Režo apekan+î=apekanî Režo(
[7])Ap : Ap(…)+ ên = apên
Xal :Xalan+ên=xalanên Režo xalekan+î = xalekanî Režo
Xal: Xal(…)+ên = xalên
Xezûr: Xezûran+ên =xezûranên xezûrekan+î = xezûrekanî //
Xezûr: Xezûr(…)+ên = xezûrên
Kirîv: Kirîvan+ên = kirîvanên kirîvekan+î = kirîvekanî //
Kirîv: Kirîv(…)+ên = kirîvên
Dost: dost(…)+ên = dostên dostekan+î = dostekanî //
Keç: Keç(…)+ên = keçên kiçekan+î = kiçekanî //
Dar: Dar(…)+ên = darên darekan+î = darekanî //
Berx: Berx(…)+ên = berxên berxekan+î = berxekanî //
Pirtûk: Pirtûk(…)+ên = pirtûkên pirtûkekan+î = pirtûkekanî //
Gul: Gul(…)+ên = gulên gulekan+î = gulekanî //
Perde: Perde(…)+yên = perdeyên perdekan+î = perdekanî //
Eger em bi hûrbînî li kombêjiya navên vê latikê binêrin em ê bibînin ku :
1- Di Soranî de hemû navên latikê li gora rêzika kombêjiya navên palvedayî , [navên komjimar + zêdera (î)] bûne kom , bêyî ku çi guherîn bigihêje binesaziya kombêjiya wan navan . Ev jî tê wê wateyê ku hemûnavênKurdî di Soranî de , bi žêweyekî asayî li wê rêzikê tên pîvan û kombêjiya wan jî , bi wê pîvanê saz dibe .
2- Di Kurmancî de jî , navên latikê tev , li gora rêpîvanakombêjiya navên palvedayî , bi vê rêzikê , [navênkomjimar + zêdera (ên)] bûne kom .Lê bi demê re û bi sedema sivikbûnê , nîžandeka komjimarê (an) ji navênkomjimar hatiye avêtin û rêzik bûye [nav(…) + zêdera(ên) ] , wekî ku di latikê de diyar dibe .Tenê ev her (5) nav (ap , xal , xezûr , kirîv ,û meriv) , bi egera watedariyeke
taybet û cuda , bi her dû žêwazan bûne kom :
a- Bi žêwazê resen : (Apanên , xalanên , xezûranên ,…)
b- Bi žêwazê sivikbûyî : (apên , xalên , xezûrên…)
- Kombêjiya (ciwananên) jî , Melayê Cizîrî ew li žêwazêSoranî û li reseniya kombêjiya wan her (5) navan pîvaye , bêyî ku wê taybetmendiya watedarî bi xwe ve bigire .
Li dûmahiyê pirsek raberî me radiweste :
Gelo çima nîžandeka komjimarê , (an) ji kombêjiya navên palvedayî di Kurmancî de hatiye avêtin , lê di Soranî de li cihê xwe maye ?!
Di Kurmancî de zêderên palvedana navên yekjimar(ê ,a) ne , wek (hevalê te , hevala te) û (ên) jî zêdera palvedana navên komjimar e , wek (hevalên te) . Berçav e ku zêdera (ên) di heman dem de , dibe nîžandeka komjimarê jî . Vêca ku navekî komjimar , wek (hevalan) dikeve raweya palvedanê , (hevalan+ên te) , dû nîžandekên komjimarê (an , +ên) bikar tên .
Hingê , bi egera sivikbûnê nîžandeka (an) tê avêtin û zêdera (ên) , weku nîžandeka komjimarê , cihê wê digire , wek :
-(Hevalan +ên te = heval …+ ên te =
hevalên te )
Di Soranî de zêdera (î) bo palvedana navên yekjimar û komjimar bikar tê . Anku , zêdera (î) ne ji bo palvedana navên komjimar tenê ye , da ku bibe nîžandeka komjimarê .
Vêca ku navekî komjimar , wek (biraderekan) dikeve raweya palvedanê , wek (biraderekanî Režo) , nîžandeka komjimarê (an) û zêdera (î) digihêjin hev (an +î) . Hingê , pêwîst e ku her dû nîžandek jî bêne nivîsîn , çiku yek ji wan cihê ya dî nagire , wek (
biraderekanî Režo) .
[1] - Palvedan navlêkirina Seyda Sadiq Behadînê Amêdî ye. Di Soranî de gotina Erebî (îzafe) bikar tê .
[2]- Nav Di Zimanê Kurdî De. Enstîtûya Kurdî ya Amedê (2006) – Rû . (106)
[3] -Heman jêder û heman rûpel jî.
[4] - Dîwana Melayê Cizîrî . Heleb (1987) – Bergê yekê – Rû . (267)
[6]– Li hinek herêman (êd ,êt) jî bikar tên.
[7]-Di Soranî de, (eke) nîžandeka nasîna navên yekjimar e û (ekan) jî nîžandeka nasîna navên komjimar e.